Gepixelde Parel-Vermeers

Parels gebruiken om eenzaamheid, vrouwelijkheid, klasse en manieren van kijken te verkennen in het werk van Johannes Vermeer – een serie van Kasey Smith

Pixelated Pearl Vermeer — Lady Seated At A Virginal

English Version 🇺🇸

“Thanks to art, instead of seeing one world only, our own, we see that world multiply itself and we have at our disposal as many worlds as there are original artists, worlds more different one from the other than those which revolve in infinite space, worlds which, centuries after the extinction of the fire from which their light first emanated, whether it is called Rembrandt or Vermeer, send us still each one its special radiance.”

— Marcel Proust, In Search of Lost Time, Vol 6: Time Regained and A Guide to Proust

Er is geen schilder die meer 'Nederlands' is dan Vermeer. En de andere grootheden? De meeste toevallige toeschouwers denken dat Rembrandt Italiaan was (ikzelf dacht dat ook, beschamend lang zelfs). En Van Gogh heeft veel te veel een Frans tintje (ondanks al die vroege boerenschilderijen). En verder? Je hebt Mondriaan en Bosch, en een zee aan allang overleden schilders met namen als Jan, Frans en Hans. Maar de nationale beeldvorming en artistieke reputatie rusten voor een onevenredig groot deel op Vermeer en de krappe zesendertig werken die van hem bewaard zijn gebleven.

Als schilder van huiselijke taferelen uit de middenklasse en de vrouwen die daarin leefden, is hij natuurlijk vooral beroemd om zijn portret in 'tronie'-stijl: Meisje met de parel. Haar gezicht kijkt je aan vanuit honderden Amsterdamse souvenirwinkels. Vlak naast de koelkastmagneten in de vorm van windmolens en de sleutelhangers met klompjes. Net als de geur van wiet waart ze door het stadsbeeld rond. Onontkoombaar. Ongrijpbaar. Ze heeft een van de beroemdste gezichten uit de kunstgeschiedenis; niet voor niets wordt ze de 'Mona Lisa van het Noorden' genoemd. Maar over dat verhaal een andere keer meer...

Toch vormt 'Het meisje' een uitzondering in zijn oeuvre, ondanks de enorme bijdrage die ze eraan levert. Vermeer stond bekend om zijn spel met de blik, maar zelden was die zo direct. Hoewel sommige van zijn figuren de toeschouwer wel degelijk aankijken – terwijl ze worden onderbroken in een handeling, een zin, een gedachte of een flirt – is de directe, waarnemende blik van 'Het meisje' vrij zeldzaam in Vermeers werk. Vaker plaatst hij ons, de toeschouwer, in de rol van voyeur; we kijken toe hoe vrouwen zich overgeven aan persoonlijke momenten van zelfreflectie en interactie. We zien ze zich aankleden, lezen, schrijven of muziek maken, maar zelden worden we bij deze handelingen betrokken. Als stille en passieve getuigen van hun verstilling is onze aanwezigheid 'gekocht' met het geld van de kunstbeschermheer – een betaalmiddel dat buiten de gebruikelijke economische verhoudingen van de private huiselijke sfeer valt.

Deze schilderijen, met hun vertrouwde en huiselijke sfeer, vormden een breuk met de monumentale historieschilderkunst, de vleierige portretten van opdrachtgevers en de idyllische landschappen van eerdere generaties Europese kunstenaars. Want Vermeer legt een gouden moment vast waarop de opkomende Nederlandse koopmansklasse voor het eerst haar vleugels uitsloeg en zocht naar een eigen identiteit. Wat hield hen bezig, waarin geloofden zij, wat droegen zij, hoe leefden zij en hoe uitten zij zich? Vermeer leefde op het perfecte moment (en behoorde tot de perfecte klasse) om niet alleen deze vragen te stellen, maar de antwoorden ook op het doek vast te leggen.

“In Flanders they paint with a view to external exactness... done without reason or art, without symmetry or proportion, without skillful choice or boldness, and, finally, without substance or vigor...That is why we call good painting Italian.”

— Francisco de Hollanda

@kaseysmithdesigns I'm Vermeer's No. 1 fangirl and I spend way too much time thinking about how to recreate his paintings using freshwater pearls. #artistsoftiktok #vermeer #pixelart #pearlart ♬ original sound - Kasey Smith

Net als Vermeer onderzoek ik wat het betekent om Nederlander te zijn. Als recente immigrant in Nederland vormt de serie Pixelated Pearl Vermeers een zeer persoonlijk verslag van de ups en downs en de verstilde vreugdemomenten tijdens mijn reis door dit nieuwe land. Hiervoor heb ik alle veertien vrouwelijke figuren van Vermeer – die steeds alleen zijn afgebeeld – opnieuw gecreëerd met behulp van zoetwaterparels. Hoewel ik me ‘enigszins liet inspireren’ door Het meisje met de parel en de prominente rol van parels in Vermeers oeuvre, vormde het werk van de Engelse kunstenaar, schrijver en Vermeer-kenner Lawrence Gowing de belangrijkste inspiratiebron voor deze serie. Gowing, die diepgaande kennis bezat van zowel de historische als de artistieke context van Vermeer, leverde een opmerkelijke bijdrage aan het kunsthistorische debat door het concept van de ‘parelschilderijen’ binnen Vermeers oeuvre te definiëren.

De 'parelschilderijen' – zo genoemd vanwege hun lichtgevende benadering van licht – vormen een groep van vier tot zes werken uit de middenperiode van de kunstenaar, die opvallen door hun vergelijkbare thematiek en compositie. Op elk schilderij zien we een vrouw aan een tafel, gericht op een raam in de linkerhoek van de kamer, terwijl ze zich bezighoudt met een ingetogen activiteit; meestal draagt ze parels of hanteert ze die. Als ik zeg dat ik een Vermeer-fan ben, bedoel ik eigenlijk dat ik een fan ben van de parelschilderijen. Net als Gowing ben ik gefascineerd door deze reeks en het bijbehorende, uitgebreide 'cinematische universum' van soortgelijke, alleenstaande vrouwenfiguren. Al die klokvormige vrouwen – als buigende tulpen – die het doek sieren met hun stille introspectie en zachte, beheerste houding. Door de herhaling kun je zien hoe Vermeer zijn vakmanschap in de loop van de serie verfijnt en zijn beeldtaal terugbrengt tot een precieze, trefzekere eenvoud.

“Even by Vermeer's standards, the scenes of these works are organized with exceptional economy utilizing a table with a single woman, a meager still life, a few carefully chosen props, a map or painting on the background wall and one or two chairs”

Dit is het hoogtepunt van Vermeers kunst. De schilderijen met de parel doen denken aan losse filmbeelden, uitgeknipt uit een filmrol. Ze vormen de veelbetekenende stilte vlak voor de actie. Een vrouw, verdiept in haar innerlijke wereld, vastgelegd in het halve seconde-moment voordat de toeschouwer de scène betreedt. In deze beelden voel je de naderende onderbreking, het moment waarop de concentratie zal worden doorbroken. Hoe de houding van haar lichaam en gezicht – opgeschrikt uit hun zelfbeschouwing – als een elastiekje zal terugschieten. Hoe ze van stand veranderen, gedwongen door het feit dat ze wordt waargenomen.

De manier waarop Vermeer dit moment voorafgaand aan de reactie vastlegt, voelt intiem en vertrouwd aan, en leent zich bovendien uitstekend voor een feministische lezing. De werken met parels zijn daardoor het middelpunt van mijn onderzoek naar Vermeer geworden.

In het atelier, voorovergebogen over mijn werktafel bij het raam, zwoeg ik in mijn eentje met mijn parels en mijn afbeeldingen. Een papieren klokje, een zijden tulp: ik boots de handelingen na van de eenzame vrouwenfiguren van Vermeer en vervolmaak die door ze steeds opnieuw uit te voeren. Ik voel een diepe verwantschap met hen. Ja, dat komt voor een groot deel doordat we hetzelfde geslacht delen. Maar er is een belangrijk verschil: ik identificeer me met de geportretteerde vrouwen op de schilderijen met parels, omdat immigrant zijn een ontzettend eenzame zaak is en ik mezelf herken in hun afzondering en in zichzelf gekeerde houding.

In zekere zin vormen mijn Vermeer-studies een soort veelbetekenende stilte. Ze staan voor het moment tussen het zijn van een Amerikaanse kunstenaar en een Amerikaans-Nederlandse kunstenaar. Het eenzame, solipsistische proces van uitzoeken wie ik ben en wat ik wil creëren op deze nieuwe plek. Ik ben het halve seconde-moment vóór de reactie. Wachtend op wat er komen gaat in dit avontuur van kunst maken in Nederland.

“This is the particular theme of the pearl pictures, a gentle stillness of stature. The shape is vertical. The figure appears, tender and immaculate, out of the cleft shadow of the cumbrous furniture; it is rooted in it, rooted, as we see at last, utterly unmoving, to the floor. And besides this upright shape, this pillar, we come to know another, its antithesis that nevertheless easily and equally combines with it. It is the shape of a bell... More essentially we remember it as the shape of rounded shoulders which is often the stooping shape of preoccupation, of a woman bent attentively over a table. It has a feminine quality of self-possession..." - Lawrence Gowing Vermeer, Oakland CA: University of California Press